იოანე პეტრიწი

სტატიის ავტორი: მარიამ სიმონიძე

იოანე პეტრიწი (XI–XII სს.) ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოღვაწეა ქართული ფილოსოფიის ისტორიაში. ის ითვლება ნეოპლატონიზმის გამორჩეულ წარმომადგენლად, რომელმაც დასავლურ-ბიზანტიური ფილოსოფიური აზრი ქართულ კულტურას მოარგო და გაამდიდრა.

იოანე პეტრიწი აქიურად მოღვაწეობდა გელათის აკადემია-ში, რომელიც იმ დროის უმნიშვნელოვანესი საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ცენტრი იყო. ითვლება, რომ მან განათლება ბიზანტიაში მიიღო, სადაც გაეცნო ანტიკური ფილოსოფიის ძირითად ტექსტებს.

პეტრიწის ფილოსოფია მჭიდროდ არის დაკავშირებული ნეოპლატონიზმთან — მიმართულებასთან, რომელიც ეფუძნება პლატონი-სა და მის შემდგომ განმმარტებლებს.

მისი მთავარი შთაგონების წყარო იყო  პროკლე დიადოხოსი –  ნეოპლატონიკოსი მოაზროვნე, რომელიც მე-V საუკუნეში მოღვაწეობდა. ის ნეოპლატონიზმის ათენური სკოლის ხელმძღვანელი იყო და თავს პლატონის მემკვიდრედ, მისი იდეების გამგრძელებლად მიიჩნევდა. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია „თეოლოგიის საწყისები“, რომელიც  პეტრიწიმ ქართულად თარგმნა და კომენტარებით გაამდიდრა.

მან ყველა თავი დაწვრილებით, სიტყვა-სიტყვით განმარტა. მისი კომენტარით კი ვასკვნით, რომ იგი ანტიკურ ფილოსოფიას სიღრმისეულად იცნობდა. „თეოლოგიის საწყისების“ არსის სრულყოფილად გააზრებისთვის პეტრიწი ანტიკური ფილოსოფიის სხვა წარმომადგენლებსაც ეყრდნობოდა, მათ შორის არისტოტელესა და პლატონს.

იოანე პეტრიწისთვის  პროკლე იყო ის მოაზროვნე, რომელმაც პლატონის გვიანდელი მოძღვრება სწორად გაიგო და განავრცო. პლატონისა და არისტოტელეს ფილოსოფია მკვეთრად განსხვავდებოდა. ეს უკანასკნელი მეტ მნიშვნელობას ამქვეყნიურ სიბრძნეს ანიჭებდა, როცა პლატონი და მისი მოწაფეები ღვთაებრივ, იმქვეყნიურ საიდუმლოებს განიხილავდნენ. პეტრიწის სიმპათია კი პლატონიზმისკენ იხრება, თუმცა არ უარყოფს არისტოტელეს ფილოსოფიას.

მისი აზრით ფილოსოფია და ღვთისმეტყველება საერთო მიზანს ემსახურება, რაც ადამიანისთვის  სწორი საერო და სასულიერო ღირებულებების ჩასახვაა.

აღსანიშნავია, იოანე პეტრიწის ღვაწლი ქართული განათლების სისტემაში. ის გელათის პირველ რექტორად მიიჩნევა, მისი ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბდა სასწავლო პროგრამა, რომელიც ეფუძნებოდა ბიზანტიურ მოდელს. მისი დამსახურებით გელათი იქცა  უმნიშვნელოვანეს სამეცნიერო ცენტრად. ის გელათშიც აგრძელებდა ფილოსოფიურ მიმდინარეობებზე მუშაობას და ჩამოაყალიბა ნეოპლატონური მიმართულება და ქართულ ენაზე თარგმნა უმნიშვნელოვანესი ფილოსოფიური შრომები, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ ტერმინოლოგიასა და აზროვნებას.

პეტრიწის ფილოსოფიის ძირითადი იდეებია:

• ერთის (ღმერთის) იდეა — ყოველი არსის სათავეა აბსოლუტური ერთობა.
• ემანაციის თეორია — სამყარო ღმერთისგან „გამოდის“ თანდათანობით, საფეხურებრივი სტრუქტურით.
• გონება და სული — ადამიანში არსებობს ღვთიური გონიერი საწყისი, რომელიც ცოდნის გზით უბრუნდება პირველსაწყისს.
• შემეცნების მნიშვნელობა — ჭეშმარიტების მიღწევა შესაძლებელია ფილოსოფიური და ინტელექტუალური კვლევით.

 ნაშრომები და თარგმანები

იოანე პეტრიწის მთავარი ღვაწლი არის:

• პროკლოსის „თეოლოგიის საფუძვლების“ თარგმანი და დეტალური კომენტარები
• ფილოსოფიური განმარტებები, რომლებიც რთულ ბერძნულ იდეებს ქართულ ენაზე ხელმისაწვდომს ხდის

მისი ტექსტები არა მხოლოდ თარგმანია, არამედ ორიგინალური ფილოსოფიური ინტერპრეტაციაც, რაც მას დამოუკიდებელ მოაზროვნედ წარმოაჩენს.

მნიშვნელობა და გავლენა

იოანე პეტრიწიმ:

• ქართულ კულტურაში დაამკვიდრა ფილოსოფიური აზროვნების მაღალი სტანდარტი
• გააერთიანა ქრისტიანული თეოლოგია და ანტიკური ფილოსოფია
• საფუძველი ჩაუყარა ქართული ინტელექტუალური ტრადიციის განვითარებას

მისი საქმიანობა ხშირად შედარებულია ევროპულ სქოლასტიკასთან, თუმცა ის უნიკალურია თავისი კულტურული კონტექსტით.

იოანე პეტრიწი არა მხოლოდ მთარგმნელი, არამედ ღრმა ფილოსოფოსი იყო, რომელმაც შეძლო რთული ნეოპლატონური იდეების გააზრება და მათი ქართული სამყაროსთვის გადმოცემა. მისი მემკვიდრეობა დღემდე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს როგორც ფილოსოფიის, ისე ქართული კულტურის განვითარებაში. მან,  გაუსწრო დროს.