სტატიის ავტორი: ნუგზარ მოლაშვილი

პეტრე იბერის კონფესიური კუთვნილების შესახებ

IV-V საუკუნეები საქართველოს ისტორიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობის ხანაა. სწორედ ამ პერიოდში დგას პეტრე იბერი – პიროვნება, რომელსაც ძველ საქართველოში „სიქადულს, მნათობს და ბრწყინვალებას“ უწოდებდნენ.

აღზრდა და მოღვაწეობა

პეტრე იბერი (მურვანოსი) სამეფო გვარის შვილი იყო. იგი ანგელოზის ხარებით მიეცათ მის ღვთისმოსავ მშობლებს – ბუზმარს და ბაკურდუხტიას. წყაროების თანახმად, პეტრეს ოჯახში და ზოგადად, იმდროინდელ საქართველოში, წმინდა ნინოს ქადაგების შემდეგ, უკვე მძლავრად იყო ფესვგადგმული ასკეტური და სამონასტრო სულისკვეთება. პატარა მურვანოსი 3 წლიდან ეცნობოდა წმინდა წერილს, სავარაუდოდ ქართულ ენაზე, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ ბიბლიის თარგმანები საქართველოში V  საუკუნის დასაწყისშივე არსებობდა.

12 წლის ასაკში იგი ბიზანტიაში გაგზავნეს, სადაც დაეუფლა ბერძნულ და ასურულ ენებს. მოგვიანებით კი, თავის თანამებრძოლ იოანე ლაზთან ერთად, იერუსალიმში გაემგზავრა, სადაც მათ არაერთი მონასტერი და „ქართველთა სასტუმრო“ დააარსეს.

მართლმადიდებელი თუ მონოფიზიტი?

პეტრე იბერის ბიოგრაფიაში ყველაზე რთული და საკამათო საკითხი მისი კონფესიური კუთვნილებაა. ტრადიციულად, ქართული ეკლესია მას მართლმადიდებელ წმინდანად მიიჩნევდა და მისი ხსენების დღედ 2 დეკემბერს აღნიშნავდა. თუმცა, XVIII საუკუნიდან გაჩნდა მოსაზრება მისი მონოფიზიტობის შესახებ.

• უცხოური წყაროები: არსებობს პეტრეს ბიოგრაფიის ვერსიები (იოანე რუფუსისა და ზაქარია რიტორის), რომლებიც მხოლოდ სირიული თარგმანების სახითაა შემორჩენილი. ორიგინალი ბერძნული ტექსტები დაკარგულია. სირიულ ენაზე მთარგმნელები მონოფიზიტები იყვნენ და მათ ტექსტები თავიანთი სარწმუნოებრივი ინტერესების შესაბამისად გადააკეთეს, რის გამოც პეტრე მონოფიზიტად წარმოაჩინეს.
• ქართული წყარო: ყველაზე სანდოდ მიჩნეულია პეტრეს უშუალო მოწაფის, ზაქარია ქართველის მიერ აღწერილი ცხოვრება. ამ წყაროს მიხედვით, პეტრე იბერი იყო ქალკედონიტი (მართლმადიდებელი). ზაქარია აღწერს, რომ პეტრე ეწინააღმდეგებოდა მონოფიზიტებს.

აღმშენებლობითი საქმიანობა (მონასტრები და თავშესაფრები)

პეტრე იბერი,იოანე ლაზთან ერთად, სამშენებლო საქმიანობას ეწეოდა წმინდა მიწასა და ეგვიპტეში.

• იერუსალიმი: ააშენეს „სასტუმრო სახლი“ (ქსენონი) ქართველი მომლოცველებისა და უცხოელებისთვის. იქ მოაწყვეს ყველაფერი, რაც მგზავრს სჭირდებოდა: „ფერხთა საბანელი, ტაბლა და ცხედარი (საწოლი)“.
• უდაბნო და იორდანეს პირას: აგეს მონასტრები და შეკრიბეს ძმობა. ერთ-ერთ მათგანს „ქართველთა მონასტერი“ (უცხოურ წყაროებში „ლაზთა მონასტერი“) ეწოდა.
• ეგვიპტე:  უდაბნოში ააშენეს ეკლესია და მის გარშემო მონასტერი.
• მაიუმა (ღაზასთან ახლოს): პეტრემ ქალაქგარეთ ააგო მშვენიერი ეკლესია და მონასტერი, სადაც შეკრიბა მრავალი ბერი და დაუდგინა მათ „წესი და კანონი სულიერი“.
• ჯვრის მონასტერი: ვახტანგ გორგასლის მეფობის პერიოდში პეტრემ განაახლა იერუსალიმის ჯვრის მონასტერი, რომელიც მირიან მეფის დროს იყო დაარსებული.

კულტურულ-საგანმანათლებლო და მწიგნობრული მოღვაწეობა

• მთარგმნელობითი სკოლის მფარველი: იგი ითვლება V საუკუნის I ნახევრის ქართული მთარგმნელობითი სკოლის სულისჩამდგმელად. სწორედ მის მიერ აგებულ მონასტერში (პალესტინაში) აღმოჩნდა უძველესი ქართული მოზაიკური წარწერები.
• ქართული ენის განვითარება: პეტრე იბერი და იოანე ლაზი მონაწილეობდნენ დახვეწილი ქართული სალიტერატურო ენის ჩამოყალიბებაში, რომელიც აერთიანებდა სხვადასხვა ქართულ დიალექტს (მათ შორის ზანურ-მეგრულ ელემენტებს) და გასაგები იყო სრულიად საქართველოსთვის.
• სწავლება: პეტრე დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა წიგნის კითხვას. მას ეკუთვნის შეგონება ბერებისადმი: “როგორც ბაღი ხმება მორწყვის გარეშე, ისე მონაზვნის გონებაა უნაყოფო წიგნის კითხვისა და სწავლის გარეშეო”.

საეპისკოპოსო და ასკეტური მოღვაწეობა

• მაიუმის ეპისკოპოსი: მიუხედავად მისი წინააღმდეგობისა, იგი აკურთხეს მაიუმის (ქალაქი ღაზასთან) ეპისკოპოსად. წყაროს მიხედვით, ის ზრუნავდა მრევლზე, მაგრამ ერიდებოდა პატივს და ხშირად განმარტოებას ირჩევდა.
• ასკეტიზმი: პეტრე ბავშვობიდანვე გამოირჩეოდა მკაცრი ცხოვრების წესით. სამეფო კარზე ყოფნისას, ძვირფასი სამოსის ქვეშ ძაძას (უხეშ მატყლს) ატარებდა, მარხულობდა და ლოცულობდა.
• ქველმოქმედება: ის პირადად ზრუნავდა ღარიბებზე, ავადმყოფებსა და უცხოებზე. დევნილობის პერიოდშიც კი, ეგვიპტეში ყოფნისას, საკუთარი შრომით (ბადეების ქსოვით) ირჩენდა თავს და ეხმარებოდა სხვებს.

ქართული მონაზვნობის სიძველის საკითხი

პეტრე იბერის ცხოვრება და მოღვაწეობა ნათელს ჰფენს ქართული მონაზვნობის ისტორიის უმნიშვნელოვანეს დეტალს. გავრცელებული შეხედულების (კ. კეკელიძე) თანახმად, საქართველოში სამონასტრო ცხოვრება VI საუკუნეში, ათცამეტ ასურელ მამას უნდა დაეწყო. თუმცა, პეტრე იბერის ბიოგრაფია ამტკიცებს, რომ ასკეტური და სამონასტრო ტრადიცია საქართველოში გაცილებით ადრე, IV საუკუნიდან იღებს სათავეს.

წყაროების მიხედვით, ეს ტრადიცია წმინდა ნინომ დაამკვიდრა, რომელიც თავად განდეგილ ქალწულთა („რიფსიმიანი დედების“) თემს ეკუთვნოდა. პეტრე იბერის ბავშვობის აღწერისას ჩანს, რომ მისი ოჯახის წევრები – მეფე ვარაზ-ბაკური და დედოფალი დუხტია – სამეფო სასახლეშივე ცხოვრობდნენ „როგორც მონასტერში“: იცავდნენ მარხვას, ეწეოდნენ ქველმოქმედებას და გარკვეული პერიოდის შემდეგ უარი თქვეს ცოლ-ქმრულ თანაცხოვრებაზეც კი. დუხტიამ დაქვრივების შემდეგ „მონაზვნის კაბა“ ჩაიცვა, ხოლო გამზრდელი „ძუძუ“ ღამეებს ლოცვაში ათევდა.

პირველი ქართველი მთარგმნელები

პეტრე იბერის სახელს უკავშირდება პირველი ქართველი მთარგმნელების საქმიანობის კვალიც. ბიოგრაფის ცნობით, პეტრე (მურვანოსი) საქართველოში 3 წლის ასაკიდან სწავლობდა წმინდა წერილს. რადგან მან ბერძნული და ასურული ენები მოგვიანებით ისწავლა, სავარაუდოა, რომ ბიბლიური ტექსტები მას ქართულ ენაზე ჰქონდა ხელთ. ეს ადასტურებს, რომ V საუკუნის დასაწყისში უკვე არსებობდა ქართული თარგმანები.

ამ ვარაუდს ამყარებს პალესტინაში, პეტრე იბერის მიერ აგებულ მონასტერში აღმოჩენილი უძველესი ქართული მოზაიკური წარწერები. ამ წარწერებში მოხსენიებულნი არიან კონკრეტული ისტორიული პირები: ანტონი, აბაი და იოსია. მეცნიერთა აზრით, ისინი პეტრე იბერის წრის წევრები და „პირველი ქართველი მთარგმნელები“ უნდა ყოფილიყვნენ (სახელი „აბაი“ შესაძლოა იგივე „საბა“ იყოს, რომელიც ძველ წყაროებშიცაა მოხსენიებული). ეს ფაქტი ადასტურებს, რომ პეტრე იბერის გარშემო შეკრული იყო ქართველ მოღვაწეთა ძლიერი ინტელექტუალური ჯგუფი, რომელიც ქართული მწიგნობრობის საძირკველს ქმნიდა.

რატომ გაუქმდა პეტრე იბერის ხსენება XVIII საუკუნეში?

XVIII საუკუნეში, როდესაც საქართველოში ირანული და ოსმალური გავლენების პარალელურად მონოფიზიტური (სომხური) ეკლესიის პროპაგანდა გაძლიერდა, პეტრე იბერის საკითხმა პოლიტიკური კამათი წამოიწყო. სომეხი და კათოლიკე მისიონერები იყენებდნენ გაყალბებულ უცხოურ წყაროებს იმის დასამტკიცებლად, რომ „ქართველთა მნათობი“ მონოფიზიტი იყო. ამით ისინი ცდილობდნენ ქართველთა გადაბირებას.

ამ „სქოლასტიკური ხაფანგის“ თავიდან ასაცილებლად და მართლმადიდებლობის დასაცავად, კათოლიკოსმა ანტონ I-მა და ქართულმა ეკლესიამ პეტრე იბერის ხსენება საეკლესიო კალენდრიდან ამოიღეს. ეს იყო არა მისი წმინდანობის უარყოფა, არამედ იძულებითი ზომა მწვალებლობის გავრცელების წინააღმდეგ.

დასკვნა

პეტრე იბერი იყო დიდი ქართველი მოღვაწე, ქართული სამონასტრო კულტურისა და მწერლობის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. ეჭვი მის მართლმადიდებლობაში პოლიტიკურ ნიადაგზე აღმოცენდა გვიანდელ საუკუნეებში, ხოლო უძველესი ქართული წყაროები მას ჭეშმარიტ მართლმადიდებელ ეპისკოპოსად და „ქართველთა ერის სიქადულად“ მოიხსენიებენ.

https://drive.google.com/file/d/1Lf6UekaggtmldJy-P0sUKRimuM8xddgU/view

გამოყენებული ლიტერატურა

“პეტრე იბერი მართლმადიდებელი ეპისკოპოსი” –მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე

“Asceticism as Locus of Authority: The Case of Peter the Iberian” – Cornelia B. Horn

“ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია” – კეკელიძე, კორნელი

“ბირ–ელ–ყუტის მონასტერში არსებული ქართული კვალი” – საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო